تبلیغات
امام موسی كاظم علیه السلام - (نگاهی به سیره تربیتی امام كاظم(علیه السلام
 
امام موسی كاظم علیه السلام
درباره وبلاگ


امام كاظم‏ علیه السلام: إیّاكَ أن تَمنَعَ فی طاعَةِ اللَّهِ فَتُنفِقُ مِثلَیهِ فی مَعصِیَةِ اللَّهِ؛
مبادا از خرج كردن در راه طاعت خدا خوددارى كنى، و آن‏گاه دو برابرش را در معصیت خدا خرج كنى.

مدیر وبلاگ : رحمان نجفی
نویسندگان
نظرسنجی
بیشترین علاقمندی شما در این وبسایت؟








(نگاهی به سیره تربیتی امام كاظم(علیه السلام
نویسنده:غلامرضا نادمی
منبع:روزنامه قدس
آنچه در امر تربیت مهم و اساسی است، ارایه شیوه های اطمینان بخش تربیتی است كه ضمن دربرداشتن همه ابعاد زندگی انسان، او را به سعادت حقیقی كه همان مقام قرب الهی است نایل گرداند و بی شك چنین شیوه های تربیتی جز از سیره قولی و عملی اسوه های راستین دین یعنی معصومین(ع) میسر نیست. بدین جهت، ضروری می نماید زندگانی معصومین(ع) را به طور كامل و دقیق از منظر تربیت نگریست و از خلال سیره رفتاری و گفتاری آنها تربیت صحیح را عرضه نمود. در این مقاله، تلاش بر آن است گوشه هایی از سیره امام كاظم(ع) در تربیت فرزندان را هر چند ناقص به تصویر بكشیم.

گام نخست در تربیت

از ویژگیهای انحصاری اسلام، نگاه عمیق و ریشه ای به امر تربیت است. از دیدگاه اسلام، زمینه های تربیت را نه از لحظه تولد كه از مدتها قبل باید فراهم نمود. از بزرگترین هدفهای ازدواج، تربیت فرزندان صالح و شایسته است. ازدواج تنها یافتن شریك در زندگی مشترك و پیوند ساده میان زن و مرد نیست، بلكه مرد باید مادری شایسته و لایق را برای فرزندان آینده خود برگزیند، امام كاظم(ع) فرموده است: ... واختاروالنطفكم... مادران شایسته ای برای فرزندان آینده تان برگزینید(1) و نیز آن حضرت ویژگیهایی را برای انتخاب همسر فرمود كه رعایت آنها شرط موفقیت در زندگی آینده است. برخی از این معیارها عبارتند از:

صالح بودن

آن حضرت از پیامبر اكرم(ص) نقل می كند كه رسول خدا(ص) فرمود: خداوند فایده ای بهتر از همسر صالحه به انسان نداده تا وقتی او را می بیند خوشحال گردد و هرگاه شوهر خارج از منزل است، خود و مال شوهر را حفظ نماید.(2)
همچنین، آن حضرت دعایی را به اصحاب تعلیم دادند كه از خداوند طلب همسر صالح و مهربان كنند: «اللهم ارزقنی زوجة صالحة ودوداً...»(3)

كفو بودن

همشأن بودن والدین، در تربیت اولاد نقش بسزایی دارد، اگر والدین از نظر سطح سواد و فرهنگ و مسایل اخلاقی و اقتصادی به هم نزدیك نباشند، دچار تضاد و ناهماهنگی در تربیت خواهند شد و تربیت مطلوب حاصل نخواهد شد. امام كاظم(ع) در حدیثی می فرماید: «با همسرانی كه همسطح و كفو شما باشند ازدواج كنید...»(4)

عاطفه همسر

فرزند بیش از هر چیز بویژه در دوران كودكی به محبت نیاز دارد. با محبت بودن همسر از دو جهت اهمیت دارد؛ از یك سو كانون خانواده را صفای بیشتری می بخشد و باعث نیرو و توان بیشتر مدیر خانواده یعنی شوهر می گردد و از طرف دیگر فرزندان تشنه محبت، خود را از چشمه زلال محبت سیراب و روان آنها را طراوت می بخشد. امام كاظم(ع) در دعایی كه به اصحاب تعلیم دادند، طلب همسر با عاطفه را از خداوند سفارش نمودند.(5)

عفاف و پاكدامنی همسر

عفاف و پاكدامنی از معیارهای ضروری انتخاب همسر است؛ زیرا فرزندان طیب و پاكیزه از دامان مادران پاكدامن و با عفت پرورش خواهند یافت. امام كاظم(ع) از رسول خدا(ص) نقل می كند كه فرمود: با زنان فلان طایفه ازدواج كنید، زیرا آنها با عفت هستند و زنان آنان نیز با عفتند و با زنان فلان طایفه ازدواج نكنید، زیرا آنان باعفت نیستند و زنانشان نیز با عفت نخواهند بود.(6)
امام هفتم(ع) بیش از آنكه دیگران را به انتخاب همسر شایسته توصیه كند، خود بدین امر اساسی اهمیت می داد و برای فرزندان خود مادران صالح و شایسته انتخاب نمود.
برای نمونه، به منزلت دو نفر از همسران آن حضرت اشاره می كنیم.
1- مادر امام رضا(ع): از عون بن محمد كندی روایت شده كه من مردی را آگاهتر از علی بن میثم به كارهای ائمه(ع) و ازدواجشان ندیدم، او می گفت كه «حمیده مصفاه» مادر موسی بن جعفر(ع) كه از اشراف و بزرگان عجم بود، كنیزی خرید و اسم آن تكتم بود و او در عقل و دین و احترام به حمیده بهترین زن بود، به طوری كه به احترام حمیده هیچ گاه در مقابل او نمی نشست، حمیده به فرزندش گفت: پسرم، من كنیزی بهتر از تكتم سراغ ندارم و شكی ندارم اگر فرزندی داشته باشد، خداوند او را پاكیزه می گرداند و من این كنیز را به تو بخشیدم، درباره او سفارش به نیكی كن، آنگاه كه حضرت رضا(ع) از آن بانو متولد شد، او را «طاهره» نامید.
2- ام احمد (مادر شاهچراغ): ام احمد تنها زنی است كه امام كاظم(ع) در وصیتنامه خود از او یاد می كند. مرحوم مجلسی درباره او می نویسد: مادر احمد از زنان مورد احترام بود و امام كاظم(ع) علاقه شدیدی به او داشت، هنگامی كه حضرت می خواست از مدینه به سوی بغداد حركت كند، ودیعه های امامت را پیش او سپرد و فرمود: هرگاه كسی پیش تو آمد، در هر وقتی از اوقات كه باشد و این امانت را از تو طلب كرد، بدان كه من به شهادت رسیدم و او جانشین بعد از من و امامی است كه اطاعت او بر شما و دیگران واجب است.(8)

رفتار با فرزندان

اولین نیكی به فرزند

انتخاب نام نیكو، از حقوق فرزند بر والدین و نشانه احترام و اهمیت آنها به آینده فرزند است. نام، علامتی است كه فرزند آن را تا پایان عمر به همراه دارد؛ اگر نیكو باشد مایه سرور و شادی فرزند و اگر ناپسند و زشت باشد، باعث اندوه و حسرت او می گردد. موسی بن بكر از امام كاظم(ع) نقل می كند كه فرمود: اولین كار نیك پدر برای فرزند این است كه نام نیكو برایش انتخاب نماید.(9)

عقیقه و ولیمه فرزند

عقیقه و ولیمه علاوه بر آثار اجتماعی چون اطعام فقرا و مؤمنین، برای كودك نیز مؤثر خواهد بود؛ زیرا از طرفی نشانه احترام والدین به كودك است و از طرف دیگر به منزله تأمین و حفظ سلامتی فرزند است. از امام صادق(ع) نقل شده است كه فرمود: «هر نوزادی در گروه عقیقه است.»(10)
اهمیت عقیقه تا بدانجاست كه امام كاظم(ع) فرمود: «هنگام تولد فرزند عقیقه برای او واجب است.»(11) تعبیر به وجوب هر چند از نظر فقهی واجب شرعی نیست و عقیقه یك عمل مستحبی است، اما نشانه اهمیت آن می باشد.

احترام به فرزند

كودك ادب و احترام را در آموزشگاه خانواده فراگرفته و آن را در صحنه اجتماع به نمایش می گذارد. از سلیمان بن حفص مروزی نقل شده كه گفت: موسی بن جعفر فرزند خود علی را «رضا» نامید و هر زمان كه نام او را بدون خطاب به او بر زبان جاری می كرد، می فرمود: بگویید فرزند من رضا، نزد من بیاید و به فرزند خود «رضا» چنین گفتم و فرزند من رضا چنان گفت و هر گاه آن جناب را مخاطب قرار می داد، می فرمود: «یا ابالحسن.»(12)

فرزند و محبت

فرزندان گلهای بوستان زندگی هستند و كام تشنه آنها جز با محبت والدین سیراب نمی شود. هر نوع كوتاهی در سیراب نمودن آنها، اثری جز پژمرده شدن این گلهای معطر به دنبال ندارد. برخی والدین از نقش محبت در رشد معنوی و حتی جسمانی فرزندان خود غافلند و كمتر به اهمیت و تأثیر سحرآمیز آن توجه دارند، در حالی كه محبت داروی شفابخش بسیاری دردهاست، بسیاری از ناسازگاریها و پرخاشگریهای فرزندان را با محبت می توان پیشگیری نمود. نكته مهم در محبت و عاطفه به فرزندان، اظهار و ابراز آن است، چه بسیار والدینی كه فرزندان خود را زیاد دوست دارند، اما كمتر این عاطفه قلبی خود را ابراز می كنند. از بهترین شكلهای اظهار محبت، در آغوش گرفتن و بوسیدن فرزند در كودكی و هدیه دادن در نوجوانی و جوانی است.
«مفضل بن عمر» نقل می كند كه بر موسی بن جعفر(ع) وارد شدم، در حالی كه فرزندش علی(ع) در كنارش نشسته بود و او را می بوسید. می فرمود: پدر و مادرم فدای تو باد، چقدر خوشبو و پاكیزه است بوی تو و چقدر خلقت تو پاك و طاهر است و چقدر فضل تو ظاهر است...(13)

وفای به وعده

وفای به وعده، حتی در برابر كفار، از صفات پسندیده و مورد توجه پیشوایان دین است. این عمل مهم در برخورد با كودكان اهمیت بیشتری دارد. كودكان جز به تحقق وعده والدین نمی اندیشند، در وفای والدین تردید ندارند و همواره به انتظار لحظه موعود می نشینند، هرگونه تأخیر و تخلف در وفای به وعده آنها را می آزارد و به تخریب روحیه اعتماد به والدین می انجامد. افزون بر این، چنین كردار ناپسندی، غیرمستقیم درس پیمان شكنی به آنان می آموزد. «كلیب صیداوی» نقل می كند كه امام كاظم(ع) فرمود: «هنگامی كه به فرزندانتان وعده دادید، وفا كنید؛ همانا كودكان چنان می پندارند كه شما به آنها روزی می دهید. خداوند متعال به خاطر هیچ چیزی به اندازه زنان و كودكان خشمگین نمی شود.»(14)

كودكان و نماز

نماز ستون دین و سرچشمه همه نیكیهاست. هرچند این امر مهم همزمان با سن تكلیف بر انسان واجب می شود؛ اما هرچه زودتر فرزندان با آن آشنا گردند، بیشتر با نماز مأنوس می شوند و زودتر شیرینی عبادت و ارتباط با پروردگار را می چشند. نماز در نوجوانی و قبل از تكلیف، تجربه ای شیرین و جذاب است، هنگام تكلیف، احساس سختی فرایض را از انسان دور می سازد. بدین جهت ائمه(ع) فرزندان خود را، قبل از سن تكلیف با نماز آشنا می ساختند.
امام كاظم(ع) فرمود: مروا صبیانكم بالصلاة اذا كانوا سبع سنین...، هنگامی كه فرزندانتان به سن هفت سالگی رسیدند، آنها را به نماز فرمان دهید.(15)

فرزندان و مسؤولیت

مسؤولیت دادن به فرزندان، از روشهای مؤثر تربیتی است. مسؤولیت، اگر متناسب با توان كودكان باشد و در انجام دادن آن یاری شوند، اعتماد به نفسشان را تقویت می كند و آنان را برای پذیرش و به انجام رساندن مسؤولیتهای بزرگتر آماده می سازد. علاوه بر این، كودكان احساس می كنند والدین برای آنها احترام قایلند و آنها را ناتوان نمی انگارند.
امام كاظم(ع) همزمان با وصی اصلی قرار دادن حضرت رضا(ع) سه تن از فرزندانش (عباس، اسماعیل و احمد) را در مسؤولیت وصایت با امام هشتم(ع) همراه ساخت.

تفاوت یا تبعیض؟

تبعیض و تفاوت دو واژه نزدیك، ولی متفاوت است. تبعیض بدین معناست كه در میان افراد همپایه و همسان بی دلیل فرد یا افرادی را برتر به شمار آوریم؛ ولی تفاوت عبارت است از برتری شایستگان. در سیره تربیتی امام كاظم(ع) تبعیض ممنوع و تفاوت مجاز شمرده شده است. تبعیض میان فرزندان بذر كینه و اختلاف و بدبینی به والدین را در دل كودكان می پراكند. امام كاظم(ع) از پدرانش چنین نقل می كند: مردی یكی از دو فرزند خود را بوسید و دیگری را رها كرد. رسول خدا(ص)] با ناراحتی [فرمود: چرا بین آنها به مساوات رفتار نمی كنی؟(16)
تفاوت اگر بجا و منطقی باشد، موجب پیشرفت فرزندان می شود؛ زیرا حس رقابت سالم را در آنها تقویت می كند. امام كاظم(ع) در مواردی میان فرزندانش تفاوت قایل می شد. رفاعه از حضرت موسی بن جعفر(ع) پرسید: ای فرزند رسول ا...(ص)، مردی چند پسر دارد؛ آیا برتر شمردن یكی بر دیگران، درست است؟
امام(ع) پاسخ داد: «بلی، مانعی ندارد؛ زیرا پدرم ]حضرت صادق(ع) [مرا بر عبدا...، برادر بزرگترم ترجیح می داد.»
تفاوت نهادن میان فرزندان امری بسیار ظریف و حساس است و به كمال دقت و ظرافت نیاز دارد؛ زیرا ممكن است فرزندان آن را تبعیض پندارند. پس والدین باید:
1- هنگام تفاوت نهادن میان فرزندان به گونه ای رفتار كنند كه كسی آن را تبعیض به شمار نیاورد.
2- دقت كنند كه سبب برتری فرزندی كه برتر می شمارند، كاملاً آشكار باشد.
3- در صورت امكان، امتیاز فرزند برتر را با عباراتی سازنده، بیان كنند.
امام هفتم(ع) در مواردی حضرت رضا(ع) را بر دیگران ترجیح می داد، او را الگوی دیگر فرزندان معرفی می كرد و وجه برتری اش را آشكار می ساخت.
اسحاق بن موسی(ع) می گوید: امام كاظم(ع) به فرزندانش می فرمود: برادرتان علی(ع) دانشمند آل محمد(ص) است، درباره دینتان از او بپرسید و آنچه را بیان می كند، به خاطر بسپارید. همانا ابوجعفر(ع) به من فرمود: دانشمند آل محمد(ص) در شمار فرزندان تو خواهد بود. كاش وی را درك می كردم. بی تردید او همنام امیرمؤمنان]علی است.[(18)

موقعیت اجتماعی فرزندان

فرزندان تا وقتی به بلوغ شرعی، عقلی و اجتماعی دست نیافته اند، به مراقبت والدین و هدایت آنها نیاز دارند. فراهم ساختن زمینه مساعد برای دستیابی فرزندان به جایگاه اجتماعی مناسب، بخشی از وظایف والدین در برابر فرزندان است. آنها باید برای رسیدن به این هدف، فرزندشان را در انتخاب شغل مناسب یاری دهند.
امام كاظم(ع) فرمود: شخصی ]با فرزندش [خدمت رسول خدا(ص) آمد و گفت: ای رسول خدا، حق این فرزند بر من كدام است؟
حضرت فرمود: نام نیكو برایش انتخاب كن، او را ادب بیاموز و در موقعیتی نیك قرار ده. ]جایگاه اجتماعی مناسب برایش فراهم ساز.[(19)

والدین و موعظه فرزندان

هرچند روش غیرمستقیم و زبان عمل از زبان گفتار نافذتر است و معصومان(علیهم السلام) بیش از آنچه می گفتند با كردار خود، مردم را ارشاد می كردند؛ ولی پند مستقیم نیز در سیره آنها بسیار مشاهده می شود. امام كاظم(ع) بعضی از فرزندانش را چنین اندرز می دهد: فرزندم! بپرهیز از اینكه خداوند تو را در گناهی كه از آن نهی ات كرده، ببیند؛ بپرهیز از اینكه پروردگار تو را از اطاعتی كه بدان فرمانت داده، دور مشاهده كند. بر تو باد به تلاش و كوشش. هرگز خود را از كوتاهی در عبادت خداوند تهی مشمار؛ زیرا خداوند چنان كه شایسته است عبادت نمی شود؛ و از مزاح بپرهیز كه نور ایمانت را می برد و تو را سبك می سازد؛ و از اندوه و كسالت دور باش، كه از بهره دنیا و آخرتت جلوگیری می كند.»(20)

تربیت از تولد تا مرگ

امام(ع) هنگام تولد فرزندش حضرت رضا(ع) اذان و اقامه را در گوشش زمزمه فرمود و روان نو رسیده خود را با آوای توحید صفا بخشید. نجمه مادر حضرت رضا(ع) می گوید: هنگامی كه وضع حمل كردم، پسرم ]علی بن موسی [دستهایش را بر زمین قرار داده، سر را به سمت آسمان بلند كرد و لبهایش را حركت داد، گویا سخن می گفت. پدرش موسی بن جعفر(ع) بر من وارد شد و فرمود: ای نجمه، كرامت پروردگارت گوارایت باد. آنگاه نوزاد را، كه در لباس سفید پیچیده بودم، به حضرت دادم. امام(ع) در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه گفت؛ آب فرات خواست، كامش را با آب فرات آشنا ساخت؛ سپس او را به من داد و فرمود: بگیرش كه بقیة ا... در روی زمین است.(21)
حضرت حتی در لحظات پایانی عمرش نیز به تربیت فرزندانش می اندیشید. آن بزرگوار در وصیتنامه اش نكات تربیتی مهمی به یادگار نهاده، می فرماید: ... درباره صدقات و اموال و فرزندان وصیت می كنم، ابراهیم، عباس، اسماعیل، ام احمد و علی را، بویژه در امر زنان؛ و پسرم علی در امر آنها مختار است نه پسران دیگرم. همچنین در صدقه و ثلث پدرم و درباره اهل بیتم او اختیار دارد... من دارای اموالی هستم كه صدقه قرار داده ام؛ فرزندم علی بدان آگاه و راست گفتار است و باید بدین وصیت عمل كند، و اگر از برخی از فرزندانم به عنوان وصی نام بردم، برای احترامشان بوده تا در اجرای وصیت شركت كنند. فرزندان و همسرانم هر یك در همان خانه ای كه هستند، اقامت كنند...
هیچ یك از فرزندانم حق شوهر دادن دخترانم را ندارند، مگر به فرمان رضا(ع). اگر رضا خشنود نبود و كسی بدین كار اقدام كرد، با خداوند و رسول و ولی اش مخالفت كرده، در مقام جنگ با حق برآمده است.(22)

پی نوشت ها

(1)- سوره اعراف؛ آیه 179.
(2)- زندگانی امام كاظم(ع) (عمارزاده)، جلد1، ص325.
(3)- همان، ص318.
(4)- همان، ص 325.
(5)- همان، ص334.
(6)- مسند امام كاظم(ع)، ج2، ص536.
(7) بحار، ج49، ص5.
(8)- همان، ج48، ص279 (پاورقی).
(9)- الكافی، ج6، ص18.
(10) الكافی، ج6، ص24.
(11)- همان.
(12)- ترجمه عیون اخبار الرضا(ع)، ص14.
(13)- همان، ص23.
(14)- مستدرك الوسائل، ج3، ص558.
(15)- همان.
(16)- همان، ص3، ص7.
(17)- عیون اخبار الرضا(ع)، ص27.
(18)- الكافی، ج6، ص48.
(19)- (تهذیب، ج6، ص362 و استبصار، ج3، ص96)
(20)- تحف العقول، ص306.
(21)- عیون اخبار الرضا(ع)، ص17-16.
(22)- بحار، ج 48، ص280-276.



نوع مطلب : مقالات، آموزه های اخلاقی و رفتاری، امام موسی کاظم علیه السلام، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
سه شنبه 11 آذر 1393 01:01 ب.ظ
بازدید وبلاگت رو نمیخوای زیاد کنی؟ همین حالا وبلاگت رو توی لیست دوستانم ثبت کن تا بازدیدت روزانه بیشتر از همیشه شه
سه شنبه 11 آذر 1393 12:29 ب.ظ
فقط چند روزه وبلاگم رو راه اندازی کردم ، موضوع وبلاگ من یکم اختصاصیه ، یعنی فقط با وبلاگ های پر محتوا مثل وبلاگ تو تبادل لینک می کنم . اینجوری هم بازدید تو زیاد میشه و هم بازدید من.

ممنون میشم یه سر بزنی و باهام تبادل لینک کنی
سه شنبه 11 آذر 1393 12:29 ب.ظ
سلام دوستم

وبلاگت خیلی دوست می داشتم واسه بازدیدش بیا به وبلاگ من سر بزن
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.





آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
امکانات جانبی

سوره قرآن